Taras Fedorowicz (zm. po 1635), starszy Kozaków nierejestrowych, przywódca powstania kozackiego.
Był prawdopodobnie ochrzczonym Tatarem, potomkiem krymskiego murzy Hassana. W historiografii ukraińskiej i rosyjskiej występuje z przydomkiem Triasyło, który nie jest jednak znany ze współczesnych T-owi źródeł, a pojawia się dopiero w politycznym pamflecie „Istorija Rusov ili Maloj Rossii” z XVIII/XIX w.
Losy T-a do r. 1629 nie są znane. Być może brał udział w «dymitriadach» pod komendą Piotra Konaszewicza-Sahajdacznego (w tym czasie podobno przyjął prawosławie pod imieniem Owrama [Abrahama?] Tarassy), bywa również utożsamiany z «Tarasem Czornym», w l. 1611–12 kozackim atamanem pierwszego opołczenia, który 1 II 1614 przyjechał z Putywla do Moskwy, a w grudniu 1616 wraz z atamanami Stepanem Kruczowowem i Jakowem Szyszem pozostawał w służbie królewicza Władysława Wazy jako «obranego cara moskiewskiego». Zapewne uczestniczył T. w wyprawie Konaszewicza-Sahajdacznego na Moskwę w r. 1618, a po traktacie dywilińskim z grudnia t.r. wrócił na Ukrainę. Możliwe, że brał udział w antytureckich «chadzkach» na Morze Czarne, a następnie jako «Hassan Taras» przekroczył na czele 5 tys. Kozaków granicę węgierską i wstąpił na służbę cesarską. Na pewno nie należy identyfikować go z Tymoszem Fedorowiczem, dowódcą jednego z pułków kozackich w czasie wojny chocimskiej w r. 1621.
W maju 1629 zaangażował się T. w przygotowanie kozackiej wyprawy na Krym, zorganizowanej dla poparcia braci Mehmeda i Szahina Gerejów, i przed 10 VI t.r. został obrany jednym z jej dwóch dowódców. Wyprawa zakończyła się klęską Kozaków pod Perekopem, a podkomendni T-a poczynili w czasie przemarszu liczne szkody w star. korsuńskim, czerkaskim i czehryńskim; pomogli też Sarafinowi Belskiemu, ihumenowi prawosławnego monastyru Pustynno-Nikolskiego, w zajęciu dwóch wsi na uroczyskach Woronie Łozy i Bużyn oraz należącej do Kryłowa przeprawy na Dnieprze. Poszkodowana starościna Zofia Daniłowiczowa oceniła straty na 20 tys. kop gr lit.
Mimo niepowodzenia wyprawy T. cieszył się nadal popularnością wśród Kozaków. Po rozesłaniu przez starszego wojska rejestrowego Hrehorego (Hryćka) Sawycza Czornego uniwersałów, zakazujących «chadzek» na Morze Czarne i wzywających rejestrowych do powrotu z Zaporoża, został obrany w styczniu 1630 atamanem siczowym i rozpoczął przygotowania do wystąpienia przeciw starszyźnie rejestrowej. Sytuację zaostrzyło rozłożenie przybyłych z Prus żołnierzy kwarcianych na leża w woj. kijowskim, działania komisarzy Andrzeja Ranachowskiego i Mikołaja Kisiela, którzy w lutym t.r. zaczęli usuwać z rejestru nieposłusznych Kozaków, oraz pogłoski o planowanych wystąpieniach szlachty przeciw wyznawcom prawosławia. Nocą z 14 na 15 III wysłany przez T-a podjazd pojmał Sawycza w Czerkasach; zwołana nazajutrz rada skazała go na śmierć za zdradę, a po egzekucji obrała T-a hetmanem. Po krótkiej walce T. na czele Kozaków siczowych i części rejestrowców zajął 4 IV Korsuń, zyskując poparcie większości Kozaków rejestrowych oraz chłopów z Poddnieprza i Siewierszczyzny. Starając się zyskać na czasie, wysłał w poselstwie do przebywającego w Barze hetmana polnego kor. Stanisława Koniecpolskiego «dwóch najprzedniejszych buntowników», domagając się zwiększenia liczebności rejestru i wydania rejestrowych, którzy schronili się w polskim obozie; jednocześnie rozesłał «po wszystkiej Ukrainie i po innej wszystkiej Rusi» uniwersały, wzywające do walki przeciw «Lachom». Hetman, uznając żądania za niemożliwe do przyjęcia, wyruszył przeciw T-owi z częścią naprędce zgromadzonych oddziałów. Wykorzystując powolne tempo pochodu armii kor., powstańcy pod wodzą T-a opanowali Kaniów, a następnie, ścierając się po drodze z polskimi chorągwiami pod dowództwem strażnika kor. Samuela Łaszcza, przeszli wzdłuż Dniepru w kierunku Kijowa. Dn. 16 IV przeprawili się w okolicy Stajek i Trypola na Lewobrzeże (dla utrudnienia przeciwnikowi dalszego marszu niszcząc zgromadzone nad rzeką tratwy i bajdaki) i zatoczyli tabor pod Perejasławiem. Wg informacji wojewodów moskiewskich z Putywla do obozu T-a przybył prawosławny duchowny Andriej, wysłannik patriarchy jerozolimskiego Teofanesa, który udzielił Kozakom błogosławieństwa i wezwał do poddania się carowi moskiewskiemu.
W dn. 2–3 V 1630 oddziały kwarcianych Koniecpolskiego przeszły Dniepr, zadając duże straty broniącym przeprawy Kozakom, i po połączeniu z siłami kaszt. kamienieckiego Stanisława «Rewery» Potockiego ruszyły na Perejasław. Pierwsze starcia wokół taboru nie przyniosły powstańcom sukcesów; zapewne z tego powodu 11 V t.r. rada kozacka zastąpiła T-a nowym starszym, Antonem Konaszewiczem Butem. W trakcie dalszych walk siły polskie poniosły duże straty, m.in. podczas potyczki pod Stajkami 2 VI zagładzie uległa większość «złotej roty» Andrzeja Śladkowskiego; wydarzenie to zapoczątkowało legendę o «nocy Tarasowej» i rzezi polskiej szlachty. Pod wpływem niepowodzeń Koniecpolski rozpoczął rokowania, domagając się m.in. wydania T-a. Kozacy odrzucili jednak to żądanie stwierdzając, że «nie jest on jeden winien, ale wojsko wszystko» i obiecując zatrzymać go «w sekwestrze» do dalszej decyzji króla. Walki zakończyła zawarta 8 VI ugoda perejasławska; rejestr powiększono o 2 tys. ludzi, a nowym starszym został Tymosz Michajłowicz Orendarenko.
Po zakończeniu powstania T. schronił się na Siczy. Wg doniesień wojewodów putywlskich rozsyłał stamtąd na początku r. 1631 uniwersały z wezwaniem do wznowienia walki, ale rada zwołana na Masłowym Stawie nie wyraziła na to zgody. W l. 1631–2 był wzmiankowany jako starszy Kozaków siczowych. Wraz z płk. Dackiem Białocerkowcem mobilizował przeciw Rzpltej «wypiszczyków» (usuniętych z rejestru), został jednak po raz kolejny powstrzymany przez rejestrowych pod przywództwem atamana Iwana Kułahy Petrażyckiego, a wg M. Antonowycza został nawet uwięziony; latem 1631 pojawiły się również pogłoski o planach zbiorowego przejścia Kozaków nierejestrowych pod dowództwem T-a nad Don i przyjęcia zwierzchności cara. Być może to T. pojawił się w czasie bezkrólewia w r. 1632 jako pułkownik Tarasko z Czehrynia na radzie kozackiej w Korsuniu, która uchwaliła, by w przypadku wyboru na tron Rzpltej królewicza Jana Kazimierza Wazy zwrócić się do cara Fiodora z prośbą o przyjęcie Kozaków «pod svoju gosudarevu ruku».
Po wybuchu wojny z Moskwą T. wziął udział w kampanii smoleńskiej króla Władysława IV; przyprowadził pod Ugrę posiłki dla Orendarenki i uczestniczył 10 IV 1634 w bitwie pod Szczełkanowem, rozbijając na czele jazdy zaporoskiej oddział Kozaków dońskich L. Bunakowa. Po zakończeniu wojny wrócił zapewne na Sicz, gdzie został obrany atamanem; na początku stycznia 1635 na radzie w Kaniowie wzywał podobno Kozaków do wystąpienia przeciw szlachcie, a wobec braku poparcia złożył buławę i przeniósł się nad Don; tam prawdopodobnie zmarł. Ze względu na pojawiające się w l. 1636–8 doniesienia o jego kontaktach z Moskwą (która rzekomo przysłała mu oddział Kozaków dońskich dla dokonania pogranicznej dywersji), był postrzegany w Rzpltej jako niebezpieczny przeciwnik; w maju 1636 woj. smoleński Aleksander Gosiewski ostrzegał kanclerza lit. Albrychta Stanisława Radziwiłła, że gromadzące się przy granicy wojska moskiewskie w razie połączenia z Kozakami «zdrajcy Tarasa» mogą zagrozić Smoleńskowi. Jednak wg B. Florji po r. 1635 nie ma pewnych informacji o dalszej działalności T-a, a pojawiające się w źródłach doniesienia mogły dotyczyć różnych watażków kozackich, którzy wykorzystując jego popularność przybierali imię Tarasa. Źródła wymieniają m.in. Kozaków pułku Tarasa, którzy razem z Tatarami najechali zimą 1640/1 Podole i Ruś, a zimą 1642/3 wyprawili się z czambułem Dawletkuł agi na państwo moskiewskie.
Legendę o «nocy Tarasowej» wykorzystał Taras Szewczenko w poemacie „Tarasowa nicz” (1838, „Kobzar” Pet. 1840), Zenon Fisz w opowiadaniu „Noc Tarasowa. Powieść z dziejów Ukrainy 1624 [!] roku” („Ateneum” T. 4: 1841, wyd. osobne, Kr. 1901) oraz Wołodymyr Sosjura w poemacie „Taras Trjasyło” (1925), na podstawie którego P. Czardynin nakręcił film niemy o tym samym tytule (Odessa 1926, w roli T-a A. Buczma; w r. 1937 film udźwiękowiono i przemontowano w Moskwie pt. „Povest’ o gorjačem serdce”). T. jest wzmiankowany w wierszu „Šče ne vmerla Ukraïna” P. Czubinskiego („Meta” 1863 nr 4). W r. 1995 w Perejasławiu Chmielnickim wystawiono jego pomnik autorstwa I. S. Zaricznego. Imieniem T-a nazwano ulice we Lwowie, Zaporożu i Boryspolu (obłast kijowska).
Imaginacyjny portret z 1. poł. XIX w. w Nacional’nym muzeju istoriï Ukraïny w Kijowie, reprod. w: Hetmani zaporoscy w służbie króla i Rzeczypospolitej, Red. P. Kroll i in., Zabrze 2010 s. 165; – Encyklopedija istoriï Ukraïny, Kyïv 2013 X 278–9; Russ. biogr. slovar’, XX; Ukraïns’ke kozactvo. Mala encyklopedija, Kyïv 2006 s. 461–2, 598; – Antonovyč M., Perejaslavs’ka kampanija 1630 r., „Praci Ukraïns’koho istoryčnofilolohičnoho Tovarystva v Prazi” T. 5: 1944 s. 39; Baran A., Gajecky G., The Cossacks in the Thirty Years War (1625–1648), Rome 1983 II; Brechunenko V., Stosunky ukraïns’koho kozactva z Donom u XVI – seredyni XVII st., Kyïv–Zaporižžja 1998; Drozdowski M. R., Religia i kozaczyzna zaporoska w Rzeczypospolitej w pierwszej połowie XVII wieku, W. 2008; Florja B., Konflikt między zwolennikami unii i prawosławia w Rzeczypospolitej (w świetle źródeł rosyjskich), „Barok” T. 3: 1996 nr 2 s. 44; tenże, Zaporožskoe kazačestvo i Krym pered vosstaniem B. Chmel’nickogo, w: Issledovanija po istorii Ukrainy i Belorussii, Moskva 1995 I 51–61; Gajecky G., The Origin of Taras Triasylo, „Harvard Ukrainian Studies” Vol. 5: 1981 nr 3 s. 354–7; Guslistyj K. G., Krest’jansko-kazackie vosstanija na Ukraine v 30-ch godach XVII veka, w: Vossoedinenie Ukrainy s Rossiej 1654–1954. Sbornik statej, Moskva 1954 s. 61–8; Holobuc’kyj V., Zaporoz’ke kozactvo, Kyïv 1994 s. 280–7; Hruševs’kyj, Istorija, VIII cz. 1 s. 101–21; Kovalec T., Diarijuš Andžeja Kosti-Zbirochovs’koho pro kozac’ki povstannja 1625 ta 1630 rr. v Ukraïni, w: Ukraïna v Centralno-Schidnij Jevropi, Kyïv 2015 XV 366, 377–80; tenże, Etničnyj ta social’nyj sklad Vijs’ka Zaporoz’koho u povstannjach 20–30-ch rr. XVII st. v Ukraïni, w: Ivan Ohijenko i sučasna nauka ta osvita, Kyïv 2011 VIII 52; tenże, Kozac’ka stratehija u povstanni 1630 r. v Ukraïni, w: Pytannja istoriï Ukraïny, Černivci 2013 XVI 156–62; Kwapiszewski M., Portret pisarza kresowego. O Zenonie Fiszu, „Pam. Liter.” R. 78: 1987 z. 4 s. 108; Podhorodecki L., Hetman Stanisław Koniecpolski ok. 1591–1646, W. 1978 s. 259–65; Serczyk W., Na dalekiej Ukrainie, Kr. 1984; Stanislavskij A. L., Graždanskaja vojna v Rossii XVII v., Moskva 1990 s. 165, 180; Ščerbak V., Taras Fedorovyč, w: Polkovodci Vijska Zaporiz’koho, Kyïv 2004 s. 81–96; tenże, Ukraïns’ke kozactvo. Formuvannja social’noho stanu. Druha polovyna XV – seredyna XVII st., Kyïv 2000; Tymošyk M., Naščadok het’mana Tarasa Trjasyla pochovanyj u Nižyns’kij Danyni, „Ridnyj kraj” 2016 nr 1 s. 50–7 (informacje o potomstwie niewiarygodne); – Akty Moskovskago Gosudarstva, Pet. 1890 I 346, 349–51, 595; Arch. Jugo-Zap. Ross., III t. 1 s. 80, 85; Bevzo O. A., L’vivs’kyj litopys i Ostroz’kyj litopysec’. Džereloznavče doslidžennja, Kyïv 1971 s. 14–15, 105–6; Dokumenty ukraïns’koho kozactva XVI – peršoï polovyny XVII st. Universaly, lystuvannja, uhody, prysjahy, Kyïv 2016; Florja B., New Evidence on the 1630 Zaporozhian Cossack Uprising, „Harvard Ukrainian Studies” T. 16: 1992 s. 167–73; Kovalec T., Povstannja 1630 r. v Ukraïni za novoznajdenymy pol’s’kymy reljacijamy: publikacija džerel, „Naukovi praci istoryčnoho fakul’tetu Zaporiz’koho nacional’noho universytetu” T. 41: 2014 s. 197–203; Mycyk J., Džerela do vyvčennja istoriï antyfeodalnoï ta vyzvol’noï borot’by ukraïns’koho narodu naprykinci XVI – u peršij polovyni XVII st. u fondach archiviv PNR, „Archivy Ukraïny” 1986 nr 5 s. 59; tenże, Iz džerel pro učast zaporožciv u podijach „Smuty” počatku XVII st. u Moskovs’kij deržavi, tamże 2001 nr 1–2 s. 30–1; tenże, Try dokumenty do peredistoriï povstannja Tarasa Trjasyla, w: Do 90-riččja Katerynoslavs’koï archivnoï komisiï, Dnepropetrovsk 1993 s. 34–9; Vossoedinenie Ukrainy s Rossiej, Moskva 1954 I; Władysława IV króla polskiego […] listy, Wyd. A. Grabowski, Kr. 1845 s. 82, 199; Žerela do istoriï Ukraïny-Rusy, L’viv 1908 VIII 345–8; Źródła do dziejów polskich, Wyd. M. Grabowski, A. Przeździecki, Wil. 1844 II 223; – AGAD: Arch. Radziwiłłów, Dz. II, nr 1025–7; B. Czart.: rkp. 123 s. 125, rkp. 361 s. 465–70, rkp. 362 s. 113–15, rkp. 1642 s. 149–53; B. Jag.: rkp. 3543 s. 23v–6; B. Uniw. Wrocł.: akc. nr 1949/439 k. 244v–5v; L’vivs’ka naukova biblioteka im. V. Stefanyka we Lw.: F. 5 rkp. 7913 I; – Informacje Tarasa Kowalca z Czerniowiec.
Mirosław Nagielski